Κατηγορίες

Άρθρο

Λίτσα Ψαραύτη, Το διπλό ταξίδι (Σειρά: Τα Καινούργια Κλασικά)

Λίτσα Ψαραύτη, Το διπλό ταξίδι (Σειρά: Τα Καινούργια Κλασικά)

Γράφει η Βασούλα Κατέρη 

 

Το Διπλό ταξίδι της Λίτσας Ψαραύτη διαγράφει έναν κύκλο. Έναν κύκλο που άνοιξε όταν η ίδια ήταν ακόμη άγουρο παιδί εφτά ετών και έκλεισε ύστερα από σαράντα χρόνια. Όταν μετά τον βομβαρδισμό της Σάμου από τους Γερμανούς το 1943 πήρε το δρόμο της προσφυγιάς με την οικογένειά της ταξιδεύοντας στη Γάζα κι όταν ενήλικη πια επέστρεψε στο Ισραήλ ως επισκέπτρια.

Η συγγραφέας συνυφαίνει εντέχνως την προσωπική της περιπέτεια με την ιστορική συγκυρία. Μεταφέρεται αρκετά χρόνια πίσω και εξιστορεί βιωμένα γεγονότα της περιόδου 1941-1946 στον τόπο καταγωγής της, στο αγαπημένο της νησί, στη Σάμο. Η προσωπική μαρτυρία ανάγεται σε λογοτέχνημα. Το εν λόγω ιστορικό μυθιστόρημα κυκλοφορεί για πρώτη φορά το 1987. Η Λίτσα Ψαραύτη διατηρεί μιαν απόσταση από την περίοδο που διαδραματίζεται ενώ αναβιώνει την εποχή αυτή σαράντα χρόνια μετά, έχοντας τη δυνατότητα να εποπτεύει πνευματικά τα βιώματα της παιδικής της ηλικίας. Η αφήγηση ξεκινά όταν η ηρωίδα ώριμη πια επισκέπτεται την Παλαιστίνη. Η Ιερουσαλήμ, το μνημείο του Ολοκαυτώματος, ένας ηλικιωμένος Γερμανός, κάποτε πιλότος σε βομβαρδιστικό αεροπλάνο, είναι αρκετά στοιχεία για να ξυπνήσουν τις μνήμες της. Οι θύμησες την κατακλύζουν. «Είχα τραβήξει την κλωστή από το κουβάρι του χρόνου και ήθελα να πιω γουλιά γουλιά το γλυκόπικρο πιοτό της θύμησης». Ξάφνου γίνεται εκείνο το ανέμελο κορίτσι που ήταν κάποτε κι αρχίζει να εξιστορεί με τη σειρά τα γεγονότα. Ήταν καλοκαίρι του 1941 όταν οι Ιταλοί πάτησαν στη Σάμο. Εκεί ξεκινά μια ολοζώντανη πρωτοπρόσωπη αφήγηση μέσα από δυο παιδικά μάτια έκπληκτα, χαρούμενα, θλιμμένα, τρομαγμένα, απορημένα. Στην αρχή δε φάνηκε ν’ αλλάζει κάτι στην καθημερινότητα, με τον καιρό όμως οι στερήσεις, οι ελλείψεις, οι επιτάξεις, οι απαγορεύσεις που συνοδεύουν την ξένη κατοχή έκαναν την εμφάνισή τους. Οι αγριότητες και οι κακουχίες ήταν τα συνεπακόλουθα του πολέμου. Η κεντρική ηρωίδα συστήνει στον αναγνώστη την οικογένεια της, την καταγωγή της από τους Δελφινόσημους, περιγράφει τον θρύλο του κάδρου με το δελφίνι που κοσμεί τη σάλα τους και προφητεύει κατά καιρούς τα μελλούμενα στο σπιτικό τους. Οι γονείς της, η αδελφή της η Ισμήνη, ο θείος Λεωνίδας, η Σμαράγδα η ψυχοκόρη, η Εβραία βιολίστρια φίλη της, η Σάρα, που μαγεύει με τη μουσική της, και αργότερα στην Παλαιστίνη η άλλη της φίλη, η ζωγράφος Ρασμίγια, είναι τα πρόσωπα που την πλαισιώνουν και παίζουν καθοριστικό ρόλο για τη διαμόρφωσή της.

Παράλληλα αναπαριστά την κοινωνική ζωή του τόπου πριν και μετά τον πόλεμο, τα παιχνίδια, τα «νυχτέρια» των μεγάλων, την αγάπη της για τα βιβλία του Ιουλίου Βέρν. Ώσπου οι Γερμανοί κατακτητές φτάνουν στο νησί από αέρος. Το Νοέμβριο του 1943 γίνεται ένας ανελέητος βομβαρδισμός. Ο πανικός, η δυστυχία, η απόγνωση ακολουθούν την καταστροφή που προκάλεσε αυτή η επίθεση. Θάνατος, ερείπια, πόνος και θρήνος σκεπάζουν το νησί. Η μάνα παίρνει την απόφαση και εγκαταλείπουν πάραυτα τη Σάμο, νύχτα, με το καΐκι «Ελευθερώτρια» περνούν στο Κουσάντασι. Από εκεί στοιβάζονται σε τρένα με άλλους πρόσφυγες. Οι συνθήκες είναι απάνθρωπες, βρομιά, λειψυδρία, ένδεια φέρνουν τους ανθρώπους σε σημείο τρέλας. Αφήνουν την Τουρκία και μπαίνουν στη Συρία. Σταματούν στο Χαλέπι για απολύμανση κι από εκεί καταλήγουν στη Γάζα, στο στρατόπεδο προσφύγων. Τότε ξεκινά ένας αγώνας επιβίωσης και προσαρμογής στη νέα συνθήκη. Τη βουβαμάρα, διαδέχεται το κλάμα, που γρήγορα όμως το ημερεύει η αγάπη και το χάδι της μάνας. Τίποτα δεν είναι εύκολο, όμως η παιδική καρδιά, η δίψα για ζωή και χαρά βρίσκει τον τρόπο να ανθίζει ακόμη και μέσα σε αντίξοες συνθήκες. Τα παιδιά ανακαλύπτουν καινούρια παιχνίδια, κάνουν νέες φιλίες.

Με τη Ρασμίγια η ηρωίδα δένεται με μια δυνατή φιλία. Η Ρασμίγια είναι ένα κορίτσι πρόσχαρο που αγαπά τη ζωγραφική με πάθος. Η Βαγγελίτσα θα την αποχαιρετήσει με πόνο ψυχής. Μια επιδημία ιλαράς σκορπίζει μεγάλη ανησυχία στον συνοικισμό. Η οικογένεια της ηρωίδας ξεριζώνεται για άλλη μια φορά. Επόμενος προορισμός είναι τα Ιεροσόλυμα. Τώρα μένουν σ’ ένα κελί στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης όπου φιλοξενούνται κι άλλοι πρόσφυγες. Ξεκινάει πάλι ο αγώνας για τον επιούσιο. Το κορίτσι βιώνει το στίγμα του πρόσφυγα, τη χλεύη και τον διωγμό από τους συνομηλίκους της.

Ευτυχώς ο πόλεμος στην Ελλάδα τερματίζεται και μαζί του τα βάσανα της οικογένειας. Επιστρέφουν στην πατρίδα τους, τη Σάμο και η χαρά τους είναι απερίγραπτη. Η Ισμήνη παντρεύεται, η Βαγγελίτσα μεγαλώνει, μόνο ο Λεωνίδας άφησε δυσαναπλήρωτο κενό αφού χάθηκε στον πόλεμο. Η αναδρομή στο παρελθόν τελειώνει. Η ηρωίδα ενήλικη πια βρίσκεται στο θέατρο της Ιερουσαλήμ. Η μουσική του βιολιού τη  συγκινεί, τη συνταράσσει, έχει κάτι το οικείο, έτσι αναζητά εναγωνίως το πρόσωπο της μουσικού και προς μεγάλη της έκπληξη αναγνωρίζει τη Σάρα. Η συνάντηση τους γίνεται ένας χείμαρρος επώδυνων αναμνήσεων. Η Σάρα έζησε την κτηνωδία του Ολοκαυτώματος. Ωστόσο επιβίωσε και γύρισε στη νέα πατρίδα. Η ηρωίδα στέκεται ανάμεσα στη Σάρα, που βρήκε στην Ιερουσαλήμ την πολυπόθητη πατρίδα, και στη Ρασμίγια, τη λαϊκή ηρωίδα της Παλαιστίνης που βρισκόταν στη φυλακή της Χεβρώνας γιατί αγωνιζόταν για τη χαμένη της πατρίδα.

Το Διπλό ταξίδι εξυφαίνεται με αυθεντικά γεγονότα, βιωμένα. Είναι ένα μυθιστόρημα με αρκετά στοιχεία αυτοβιογραφίας. Ο αφηγηματικός λόγος σε α΄ πρόσωπο εισέρχεται στον ευρύτερο κύκλο της οικογενειακής και κοινωνικής ζωής της αφηγήτριας, η οποία ταυτίζεται με την κεντρική ηρωίδα. Η αφηγηματική τεχνική με τις αναχρονίες και ιδιαιτέρως με την ανάληψη (flashback) προσδίδει στο έργο την αίσθηση του επίκαιρου και της διαχρονικότητας. Το έργο χωρίζεται σε δύο μέρη, με το πρώτο να κινείται στο παρελθόν και το δεύτερο να εναλλάσσεται μεταξύ παρόντος και παρελθόντος. Εύρημα εξαιρετικό, αφού κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη, επιμηκύνει το χρόνο της δράσης και φαντάζει σαν να παρακολουθεί κανείς κινηματογραφικό φιλμ. Το ιστορικό πλαίσιο ενέχει στοιχεία ρεαλιστικά ενώ οι χαρακτήρες έχουν άμεση σχέση με την πραγματικότητα. Ο χαρακτήρας του Λεωνίδα ξεχωρίζει για την αγωνιστική του διάθεση και τα υψηλά ιδανικά. Είναι αλτρουιστής, οραματιστής, γνήσιος μαχητής που χάνεται στο πεδίο της μάχης. Η μητέρα από την άλλη στέκει σαν βράχος. Υπομένει, παλεύει, ελπίζει. Οι διάλογοι είναι ζωηροί προσφέροντας επιπλέον αισθητική απόλαυση. Οι στάσεις και οι οπτικές των νεαρών κυρίως ηρώων διαμορφώνονται σύμφωνα με τα βιώματα και τις εμπειρίες τους. Το γλαφυρό ύφος της συγγραφέως είναι αναγνωρίσιμο, οι παραστατικές περιγραφές, η λιτή γλώσσα, η ρεαλιστική γραφή με εξισορροπημένες τις συναισθηματικές μεταπτώσεις που αποφεύγουν τους μελοδραματισμούς ενισχύουν την συγκίνηση και εξυψώνουν την τέρψη. Φωτογραφίες ντοκουμέντα συνοδεύουν το κείμενο προσδίδοντας την αίσθηση ζωντανής ανταπόκρισης.

Για τον σύγχρονο αναγνώστη αυτό το λογοτεχνικό βιβλίο είναι εξαιρετικά επίκαιρο. Μέσα από τις σελίδες του αντιλαμβάνεται ότι ο πόλεμος διχάζει, ότι η ειρήνη κρέμεται από μια κλωστή. Συμπεραίνει ότι ιδιοτελείς πολιτικές οδηγούν αθώους ανθρώπους σε αδιέξοδα. Οι Παλαιστίνιοι και οι Ισραηλινοί χρόνια τώρα βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση. Το Χαλέπι από την άλλη δεν είναι μια μακρινή περιοχή στον χάρτη, αλλά μια πόλη που βάλλεται και οι άνθρωποί της εκριζώνονται αναζητώντας καταφύγιο στα ελληνικά παράλια και όχι μόνο. Με αφορμή το χρονικό που αφηγείται η συγγραφέας, μοιραία δημιουργούνται οι συνειρμοί, γίνονται οι αναγωγές στη σημερινή κατάσταση και στα δεινά που βιώνουν οι πρόσφυγες αναζητώντας μια θέση στον ήλιο.

Ο αναγνώστης διαπιστώνει ότι, καθώς οι κοινωνικοπολιτικές συνθήκες μεταβάλλονται από εποχή σε εποχή, η διάκριση μεταξύ νικητή και ηττημένου, θύματος ή θύτη, δίκαίου ή άδικου δυσχεραίνεται. Τίθενται πολλά ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά προσκαλώντας τον καθένα να προβληματιστεί, να συλλογιστεί και να βρει τις δικές του απαντήσεις με επίκεντρο πάντα τον άνθρωπο και την ειρηνική συνύπαρξη. Το Διπλό ταξίδι είναι ένα σπουδαίο κλασικό λογοτεχνικό βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί απ’ όλους.

 

Η Βασούλα Κατέρη είναι αναγνώστρια και έχει μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών με ειδίκευση "Ανάγωση, Φιλαναγνωσία και Εκπαιδευτικό Υλικό" από το ΕΚΠΑ.

Προηγούμενο
Επόμενο


Page generated: 03/08/2020 21:04:06